Πουρνιά Ιωαννίνων, η παλιά Σταρίτσιανη

 

Εκεί που σμίγουν τα ποτάμια Σαραντάπορος και Βουρκοπόταμος, στην παλιά Εθνική οδό Ιωαννίνων-Κοζάνης, στο 19ο χιλιόμετρο μετά την Κόνιτσα, ακολουθώντας δεξιά τον επαρχιακό δρόμο, λίγο πριν τα πρώτα σπίτια του οικισμού, η εικόνα είναι εντυπωσιακή. Στους πρόποδες του Σμόλικα, σε υψόμετρο 890 μ., συναντάς τον «Θεό και τον άνθρωπο».

Στις βορειοδυτικές πλαγιές του Σμόλικα, στην κοιλάδα του Βουρκοπόταμου βρίσκεται το χωριό Πουρνιά.

Περιδιαβαίνοντας τα σοκάκια του χωριού θα συναντήσει κανείς καλοχτισμένα κτίρια και αρχοντικά, γεγονός που παραπέμπει στον πλούτο που ερχόταν στο χωριό από τους ξενιτεμένους.

Αξιόλογο θρησκευτικό μνημείο αποτελεί η κεντρική εκκλησία των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, πολιούχων του χωριού.

 Εντυπωσιακό στοιχείο το πευκάκι που βρίσκεται ριζωμένο στο παράθυρο του ναού περισσότερο από 70 χρόνια ...

Η σημερινή εκκλησία, τύπου βασιλικής, είναι χτισμένη στη θέση της παλιάς. 

Το σχολειο κτιστηκε το 1967.

 Λίγο πριν το χωριό ο επισκέπτης συναντά το γεφύρι της Μαύρης Πέτρας. 

Στην αγιογραφία, στον βράχο της Μαύρης Πέτρας, πάνω από το ομώνυμο πέτρινο γεφύρι, ο Παντοκράτορας «προστατεύει εδώ και 200 χρόνια τους διαβάτες και το γεφύρι», όπως αναφέρεται στην ενημερωτική επιγραφή. Η μεγαλοπρεπής βραχογραφία έχει φιλοτεχνηθεί στην κάτω επίπεδη επιφάνεια του μαύρου βράχου, σε ύψος περίπου 15 μέτρων από το έδαφος.

Ο Παντοκράτορας κρατά στο αριστερό του χέρι το Ευαγγέλιο, ενώ με το δεξί που έχει υψωμένο, ευλογεί. Ακριβή στοιχεία για το πότε και από ποιον φιλοτεχνήθηκε ο Παντοκράτορας της Μαυρόπετρας δεν υπάρχουν. Οι ειδικοί εκτιμούν πως η βραχογραφία δημιουργήθηκε περίπου στις αρχές του 19ου αιώνα. Ο δάσκαλος από την Πουρνιά, Χριστόδουλος Χρηστίδης, σε βιβλίο του για την ιστορία του χωριού που εκδόθηκε το 1991, αναφέρει:

«Για το ποιος φιλοτέχνησε την εικόνα, κανένας δεν γνωρίζει τίποτα περισσότερο, απ’ όσα έλεγε η γιαγιά Νόταινα και έσωσαν μέχρι σήμερα τα εγγόνια της, πως, δηλαδή, είναι έργο του οικονόμου Παλαιού, αυτού που έκανε τις τοιχογραφίες της Αγίας Παρασκευής».

Παράλληλα, μαρτυρίες που διασώθηκαν από γενιά σε γενιά υποστηρίζουν ότι Τούρκοι στρατιώτες σκόπευαν στο πρόσωπο του Παντοκράτορα και πυροβολούσαν για να καταστρέψουν τη θεία μορφή. Η παράδοση, σύμφωνα με τον δάσκαλο Χρηστίδη, λέει πως όποιος Τούρκος πυροβολούσε, έπεφτε στον γκρεμό του λάκκου και σκοτωνόταν.

Τα χρώματα στη βραχογραφία δοκιμάστηκαν από τις καιρικές συνθήκες και παρέμειναν αναλλοίωτα. Οι φθορές που είχε υποστεί η εικόνα σε κάποια σημεία της αποκαταστάθηκαν από την 8η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ενώ έγινε και συντήρηση του έργου.

«Η φύση και ο άνθρωπος εργάστηκαν για να μας εντυπωσιάσουν, σε μία σύνθεση μοναδική. Το πέτρινο γεφύρι της Μαύρης Πέτρας, με τη βραχογραφία του Παντοκράτορα, τη βρύση, το εικόνισμα, συνθέτουν έναν ωραία πίνακα». 

Σε μικρή απόσταση από το γεφύρι της Μαύρης πέτρας, συναντάμε το γεφύρι του Σελιού.  

Μονότοξο, συντηρημένο τα τελευταία χρόνια  αναφέρεται πως για να κατασκευαστεί δαπανήθηκαν 3817 γροσια.   Χτίστηκε το 1853 και γεφυρώνει το ρέμα της Αγίας Αικατερίνης του Σαραντάπορου.

Το ξωκλήσι της Αγίας Αικατερίνης αντιστέκεται στο χρόνο και στις καιρικές συνθήκες.

Το παλιό όνομα του χωριού ήταν Σταρίτσιανη. Το χωριό έλαβε το παλιό όνομά του από τον πρώτο συνοικισμό, εξαιτίας των σιταροχώραφων που απλώνονταν γύρω του. Οι κάτοικοι αναφέρουν πως ένα  μικροκλίμα που επικρατεί στην περιοχή της Πουρνιάς ευνόησε κατά τη διάρκεια του παρελθόντος πολλές και ιδιαίτερες καλλιέργειες.

Κατά την παράδοση  είναι γέννημα ενός άλλου χωριού, που ονομαζόταν «Τράπια» και ήταν χτισμένο σε κοντινή απόσταση από αυτό, σε τοποθεσία που φέρει ακόμα αυτή την ονομασία. Η Τράπια υπήρξε από τα μεγαλύτερα χωριά εκείνης της περιόδου, με 300 οικογένειες και 1.200 κατοίκους, οι οποίοι ασχολούνταν με την κτηνοτροφία και τη μαστορική. Η πανούκλα όμως (14ος–16ος αιώνας) τους ανάγκασε να μετοικήσουν με αποτέλεσμα το χωριό να ερημώσει.

Δάση δρυός και  μαύρης πεύκης, εμπλουτίζουν την απολαυστική φύση της Πουρνιάς, ενώ ψηλότερα προς τον Κλέφτη και την κορυφή Νταλιόπολη του Σμόλικα, απλώνονται και δάση οξυάς. 

Από εδώ κατάγονταν ο Βασίλειος Έξαρχος, ο Παντοπώλης που έδωσε το όνομά του στα Εξάρχεια.

Μια προσωπικότητα που δικαιώνει τη φράση "Εύανδρος Ήπειρος". Γεννήθηκε την σκοτεινή εποχή της Τουρκοκρατίας. Εκεί «κατά πρώτον είδον το φως, ανετράφην και ηνδρώθην», και κατόπι πήρε το δρόμο της ξενιτιάς, ως παραγιός σε μπουλούκι μαστόρων. 

Με την εργατικότητα του, με στερήσεις, \ ο νεαρός Βασίλειος, έβαλε τα θεμέλια της δικής του δουλειάς και περιουσίας και τελικά έδωσε το όνομά του σε μία από τις πιο δημοφιλείς, κεντρικές συνοικίες της Αθήνας. 

Αν και ξενιτεύτηκε, ο Έξαρχος δεν ξέχασε ποτέ το χωριό του, το οποίο δια διαθήκης, έγινε κάτοχος στην περιουσία του και σήμερα είναι αυτοδύναμη οικονομικά τοπική κοινότητα.

info:

http://www.konitsa.gr/visit/villages/35-pournia?fbclid=IwAR1EhsWaQTil-zaYlF4a7rnYpWsGUUvm8jKxIOpRzIR2EjURaDskTeK6z3Y

http://www.petrinagefiria.com

https://www.archaiologia.gr/blog

https://www.kathimerini.gr/

Συναντώντας τη γέννηση του μυθικού Αχελώου

Ανεβαίνοντας στο όρος Λάκμος (Περιστέρι) φτάνει κανείς στις πηγές του Αχελώου. Το μονοπάτι ξεκινά από τη βρύση του Φίλου στο Χαλίκι Ασπροποτάμου. 

Περνώντας τον ανακαινισμένο νερόμυλο ξεκινά ένας εξαιρετικά πλούσιος βιότοπος που αποτελείται από οξυές, κωνοφόρα, σφεντάμια, κράταιγους και κρανιές...

Το μονοπάτι οδηγεί στη σκάλα Μιχαλάκη Φίλου, μια σπουδαία ευεγερτική μορφή του Χαλικίου ο οποίος χρηματοδότησε το έργο της σκαλισμένης στο βράχο βλαχόστρατας, την ομώνυμη βρύση και το γεφύρι Φίλου.  

Το μονότοξο πετρογέφυρο κτίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα, σε σημείο εξαιρετικά δύσβατο μειώνοντας σημαντικά τη διάρκεια των ταξιδιών προς το Μέτσοβο και τη Θεσσαλία.

Το όνομα του Αχελώου  πιθανότατα να προέρχεται από την ρίζα «αχ» που σημαίνει νερό και το συγκριτικό επίθετο «λώων» που σημαίνει καλύτερος. Η λαϊκότερη ονομασία του ποταμού είναι Ασπροπόταμος ή Άσπρος. Υπάρχουν αρκετές εκδοχές για την προέλευση αυτής της ονομασίας. Μία εκδοχή την συνδέει με την αφρισμένη εικόνα του ποταμού κατά τους ανοιξιάτικους μήνες όταν λιώνουν τα χιόνια, ενώ άλλες με το λευκό χρώμα των χαλικιών στις όχθες του και την άσπρη λάσπη που κατεβάζει το ρεύμα του.

Περπατώντας στις στράτες της κατάφυτης Ρόνας  αντιλαμβάνεται κανείς πως δεν είναι τυχαίο που ο Αχελώος, ο δεύτερος μεγαλύτερος ποταμός της χώρας μας λατρευόταν κατά την αρχαιότητα ως θεός. 

μνηστὴρ γὰρ ἦν μοι ποταμός, Ἀχελῷον λέγω,
ὅς μ᾽ ἐν τρισὶν μορφαῖσιν ἐξῄτει πατρός,
φοιτῶν ἐναργὴς ταῦρος, ἄλλοτ᾽ αἰόλος
δράκων ἑλικτός, ἄλλοτ᾽ ἀνδρείῳ κύτει
βούπρῳρος· ἐκ δὲ δασκίου γενειάδος
κρουνοὶ διερραίνοντο κρηναίου ποτοῦ.

(Σοφοκλής, Τραχινίαι)

Κατά τον Όμηρο  θάλασσες, πηγές και νερά που πηγάζουν από την γη προέρχονται από αυτόν. Το παιδί της Τηθύος και του Ωκεανού, είναι εκείνη η ποτάμια θεότητα που σ΄αυτά τα σημεία της γέννησής του μαγεύει τον περιηγητή. Εδώ, δεν μπορεί παρά μικρές θεότητες ενεδρεύουν και φυλάσσουν τον ιερό τόπο...

Στο μαγευτικό Σπήλαιο Γρεβενών

Σ΄ αυτόν τον πηγαιμό, εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος...
Πηγαίνοντας στο Σπήλαιο , μένει έκθαμβος κανείς από την άγρια ομορφιά που απλώνεται μπροστά του βλέποντας το φοβερό πετρώδες ύψωμα με μια καταπληκτική Χαράδρα -Κοιλάδα τελείως αδιάβατη, ύψους-βάθους 300 μέτρα περίπου κι πλάτος- άνοιγμα 100 μέτρα περίπου στην οποία περνάει το ποτάμι ανήσυχο κι ορμητικό. 
 Το Σπήλαιο Γρεβενών βρίσκεται 25 χιλιόμετρα δυτικά της πόλης των Γρεβενών στον ορεινό όγκο της βορειοανατολικής Πίνδου. ‍Από τα δυτικά περνάει ο ποταμός Βελονιάς και από τα ανατολικά ο Σμιξιώτικος όπου ενώνονται και δημιουργούν τον Βενέτικο τον κυριότερο παραπόταμο του ποταμού Αλιάκμονα. 

Η ιστορία του Σπηλαίου χάνεται στα βάθη του χρόνου καθώς στη θέση του σημερινού χωριού
υπήρχε σημαντικός αρχαίος οικισμός (τειχισμένος), που παρουσιάζει εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια
ζωής (από την προϊστορική ως τη βυζαντινή εποχή).

 Ήταν χτισμένος πάνω σε μια ψηλή και
βραχώδη κορυφογραμμή, που υψώνεται μέσα στο φυσικό υδάτινο δέλτα, το οποίο σχηματίζεται με
τη συμβολή των ποταμών Βελονιά και Βενέτικου.
Ο οικιστικός χώρος μοιάζει με απέραντο φυσικό
φρούριο, καθώς οι τρεις πλευρές του προστατεύονται από πανύψηλους και απόκρημνους
βράχους, οι οποίοι σχηματίζουν ένα φυσικό απρόσβλητο τείχος, ενώ η βορειοδυτική πλευρά του
προστατεύεται από ασβεστόχτιστο πέτρινο τείχος.

 Ο οικισμός αναφέρεται κυρίως σε γραπτά του
Μοναστηριού που υπάρχουν στο χωριό, με το όνομα ΠΥΛΑΙΟΝ, πιθανώς επειδή δεσπόζει των
οδών που συνδέουν Ήπειρο και Μακεδονία και ως ΣΠΗΛΙΟ επειδή είναι στους πρόποδες του
όρους Σταυρός που παλιότερα λεγόταν ΣΠΙΛΟΣ.

Σημαντική είναι και η συμμετοχή του χωριού
στους αγώνες επί Τουρκοκρατίας και για τα αρματολίκια της Πίνδου με το όνομα Μέγα Σπήλαιο.
Οι κάτοικοι του Σπηλαίου συμμετείχαν στην Ελληνική Επανάσταση του 1821, με γνωστότερο
αγωνιστή τον Γεώργιο Σπηλαιώτη, που πήρε μέρος σε πολλές μάχες στη νότιο Ελλάδα και
υπηρέτησε ως ταγματάρχης στον πρώτο τακτικό στρατό επί Ιωάννη Καποδίστρια. Από το Σπήλαιο
ήταν ο Μακεδονομάχος Οπλαρχηγός Αδαμάντιος Μάνος (καπετάν Κόκκινος).

Εξαιρετικά ενδιαφέρον αξιοθέατο που αξίζει να επισκεφτεί κανείς είναι  η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου.Το καθολικό της μονής είναι ο συνήθης αγιορείτικος τύπος ναού. Το τέμπλο, η δυτική θύρα και τα φράγματα των παραθύρων αποτελούν πολύ σημαντικά δείγματα της ξυλογλυπτικής του 17ου αιώνα.

Το καθολικό αφιερωμένο στην Παναγία, ιδρύθηκε το 1633 επί αρχιεπισκόπου Γαβριήλ, από την Μηλιά Μετσόβου.Η διακόσμησή της έγινε από τους ζωγράφους Νικόλαο και Ιωάννη σε δύο φάσεις. Τα ανώτερα τμήματα και οι χώροι κοσμήθηκαν στα 1649-1650, ενώ από τους χώρους έως το δυτικό τοίχο του κυρίως ναού το 1650-1651.

Στο εσωτερικό ο ναός είναι διακοσμημένος από αγιογραφίες. Το ιστορικό μοναστήρι βρίσκεται στην βορειοανατολική είσοδο του χωριού. Το καθολικό και το ανακατασκευασμένο τμήμα του ισογείου της βόρειας πτέρυγας είναι τα μόνα που έχουν απομείνει από την άλλοτε άνθουσα μονή.

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η μονή λειτούργησε ως κρυφό σχολειό και ως νοσοκομείο για τους τραυματίες και σύμφωνα με την προφορική παράδοση το επισκέφθηκε δύο φορές ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός.Στις αρχές του 20ου αιώνα τα πλούσια κειμήλια της μεταφέρθηκαν στο μοναστήρι της Ζάβορδας με το οποίο η μονή συγχωνεύτηκε το 1935.

Τα παράθυρα που διατρυπούν τους πλάγιους τοίχους είναι μικρά, στενά και αψιδωτά και διευρύνονται ως πολεμίστρες, αντανακλώντας την ανασφάλεια και τους κινδύνους της εποχής.

Φημισμένο είναι και το πανηγύρι του Σπηλαίου το Δεκαπενταύγουστο προς τιμήν του μοναστηριού 
της Παναγίας. Το πανηγύρι κρατάει τρεις ημέρες, από τις 14 μέχρι και τις 16 Αυγούστου.

Το Δημοτικό Σχολείο του χωριού στο οποίο πολλοί έκαναν τα πρώτα τους βήματα γνωρίζοντας τον κόσμο είναι κτίσμα του 1930 και έχει μια σπάνια ομορφιά αλλά και ιστορία. Το Σπήλαιο ίσως είναι το πρώτο χωριό στην περιφέρεια Γρεβενών στο οποίο λειτούργησε σχολείο. Τα γράμματα αναφέρεται ότι καλλιεργούνταν ήδη από τα τέλη του 18ου αι. στη μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου του Σπηλαίου. Το 1815 μνημονεύεται ότι η μονή Σπηλαίου ίδρυσε Σχολείο μαζί με Βιβλιοθήκη.Σύμφωνα με την έρευνα του «Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου του εν Κωνσταντινουπόλει Ηπειρωτικού», κατά το σχολικό έτος 1873-1874 λειτουργούσε στο Σπήλαιο Αλληλοδιδακτικό Σχολείο όπου δίδασκε ένας δάσκαλος, φοιτούσαν 30 μαθητές και η ετήσια δαπάνη συντήρησης ανερχόταν στα 2500 γρόσια.Στη Στατιστική των Ελληνικών Σχολείων στο βιλαέτι Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου μνημονεύεται ότι κατά τη σχολική χρονιά 1894-1895 λειτουργούσε στο χωριό 1 Γραμματοδιδασκαλείο όπου δίδασκε 1 δάσκαλος και φοιτούσαν 30 μαθητές και η ετήσια συνδρομή συντήρησης ανέρχονταν στα 276 φράγκα.
Λέγεται πως στο κτίσιμο του κτιρίου πρωτοστατούσαν Ζουμπανιώτες Μάστορες...

Ενδιαφέρουσα είναι κι η εκδήλωση που γίνεται προς τιμήν του θεού Ήλιου στις 23/12 το βράδυ. Αναβιώνει το έθιμο του Φανού , ενώ ψάλλονται χριστιανικά τραγούδια ταυτόχρονα με τα σατιρικά και προσφέρονται κρασί και παραδοσιακές κουλούρες σε όλους όσους συμμετέχουν στην εκδήλωση αυτή. Η γιορτή αυτή δεν γίνεται πάντα στις 23/12 λόγω κακών καιρικών συνθηκών κι πραγματοποιείται συνήθως την περίοδο των Αποκριών.

Οι μόνιμοι κάτοικοι του Σπηλαίου ασχολούνται κυρίως με την κτηνοτροφία και την καλλιέργεια της γης. Από τα πιο φημισμένα προϊόντα είναι τα φασόλια, η κατσικίσια φέτα και το τσίπουρο.

Το Σπήλαιο προσφέρει συναρπαστικές διαδρομές προς τρία εξαιρετικά γεφύρια.

Το γεφύρι του Κατσογιάννη μια αληθινή δρασκελιά του δέους. Η κτίση του χρονολογείται από το 19ο αιώνα, αντιστέκεται ακόμη στο χρόνο και γεφυρώνει το Βελονιά που είναι παραπόταμος του Βενέτικου. To γεφύρι του Κατσογιάννη βρίσκεται 2 χλμ. ανατολικά του χωριού. 

Είναι τρίτοξο, με συνολικό μήκος πάνω 

από 50 μ. Σήμερα σώζονται μόνο τα δυο βορειότερα τόξα του, ενώ το νότιο καταστράφηκε και 

αντικαταστάθηκε από κατασκευή με οπλισμένο σκυρόδεμα.

 Την ονομασία του την οφείλει σε παρακείμενο νερόμυλο, ιδιοκτησίας του ενοριακού ναού του Αγ. Αθανασίου Σπηλαίου, που τον δούλευε κάποιος μυλωνάς που λεγόταν Κατσογιάννης. Απολαυστική και η φύση που το περιβάλλει με κρόκους και τους πρώτους μυθικούς ελλέβορους να προφητεύουν άνοιξη...

Το γεφύρι της Λιάτισσας είναι το δεύτερο από τα τρία γεφύρια της περιοχής του Σπηλαίου. Βρίσκεται βορειοανατολικά του χωριού Σπήλαιο και νοτιότερα του γεφυριού του Κατσογιάννη. Εξυπηρετούσε την επικοινωνία του Σπηλαίου με τα χωριά Παρόρι, Σταυρός, Κοσμάτι καθώς και με τα Γρεβενά.
Είναι ένα μονότοξο γεφυράκι, που γεφυρώνει στενό μόλις 10μ. και βαθύ φαράγγι. Ο Βελονιάς ποταμός περνάει από κλειστό σπήλαιο πριν βγει στο φαράγγι και κυλήσει κάτω από το γεφυράκι της Λιάτισσας. Σύμφωνα με την παράδοση εδώ αντάμωνε τα παλικάρια του ο καπετάν Ζιάκας.
Είναι επισκέψιμο από το χωριό Σπήλαιο. Σύμφωνα με μια εκδοχή, χτίστηκε γύρω στο 1800 από τον κλέφτη Λιάτιστα.

Η φύση σκόρπισε απλόχερα ομορφιά  σε αυτό τον τόπο..!

Στο φαράγγι της Πορτίτσας έχει κανείς την αίσθηση πως μυθικοί ήρωες ενεδρεύουν τριγύρω..
 Είναι ίσως το δημοφιλέστερο γεφύρι του νομού Γρεβενών, λόγω της θέσης στην οποία βρίσκεται και στέκεται στην είσοδο του ομώνυμου φαραγγιού το οποίο επίσης είναι μοναδικής, απαράμιλλης ομορφιάς.
Έχει ύψος περίπου 300 μέτρα. Το μήκος του είναι 800 περίπου μέτρα, ενώ οι σχεδόν κάθετες πλευρές του ορθώνονονται τουλάχιστον 220 μέτρα πανω απο τον ποταμό Βενέτικο που το διασχίζει. Σε κάποιο σημείο το πλάτος του μειώνεται στα 8 περίπου μέτρα...
Βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από το χωριό Σπήλαιο του νομού Γρεβενών και κατασκευάστηκε το 1743 με χρήματα της Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Αν θέλει κανείς να το επισκεφτεί, έχει δύο τρόπους, είτε με το αυτοκίνητο ακολουθώντας τον δρόμο που ξεκινάει από το χωριό είτε  από το λιθόστρωτο μονοπάτι που ξεκινάει δίπλα από το δημοτικό σχολείο του χωριού.

Σσσσςςς....οι άνθρωποι κοιμόμαστε παραδομένοι στη ματαιότητά μας. Μα τα στοιχειά ξαγρυπνούν και τραγουδάνε. Είναι όμορφος ο κόσμος..!

(Κείμενα Βαλεντίνα Μπούσιου)